امتحانات مجازی؛ نمره‌های آسان، یادگیری صفر

خطر افت تحصیلی؛ پیامدهای جبران‌ناپذیر آموزش و آزمون مجازی در شرایط بحرانی

کشور این روزها در شرایطی است که امنیت و سلامت دانش‌آموزان اولویت اول است و انتقال آموزش به فضای مجازی در این وضعیت، تصمیمی گریزناپذیر به نظر می‌رسید. اما نمی‌توان نسبت به آسیب‌های ساختاری و آموزشی که در این مسیر در حال وقوع است، بی‌تفاوت بود. آنچه امروز در نظام آموزشی ما می‌گذرد، تنها یک تغییر بستر از «مدرسه» به «فضای مجازی» نیست؛ بلکه زنگ خطری جدی برای آینده علمی و مهارتی نسل آینده است.

شکاف زیرساختی و هرج‌ومرج آموزشی

تجربه تلخ سامانه «شاد» و اختلالات پی‌درپی آن، نه تنها مانع از برقراری یک عدالت آموزشی حداقلی شد، بلکه منجر به پراکندگی شدیدی در فرآیند یادگیری گشت. در حالی که انتظار می‌رفت آموزش در بستری متمرکز دنبال شود، دانش‌آموزان و معلمان به اجبار به بسترهای غیررسمی و متنوع پناه بردند. این ازهم‌گسیختگی، کلاس درس را از یک فضای تعاملی به یک ارتباط ضعیف، قطعی و بی‌کیفیت تبدیل کرده است که در آن، عمق یادگیری جای خود را به رفع تکلیف داده است.

بحران «تقلب فراگیر» و مرگِ فرآیند یادگیری

شاید آسیب‌زا‌ترین بخش این دوران، نه در نحوه تدریس، که در نحوه «ارزیابی» باشد. برگزاری مجازی امتحانات در این شرایط، عملاً قبح تقلب را شکسته و انگیزه‌های درونی دانش‌آموزان برای مطالعه را به صفر رسانده است. وقتی دانش‌آموز می‌داند می‌تواند بدون حتی یک بار ورق زدن کتاب، با تکیه بر هم‌افزایی در گروه‌های مجازی، نمره قبولی بگیرد، چرا باید یادگیری را انتخاب کند؟ این فرآیند باعث شده است که نظام آموزشی ما به‌جای «سنجش دانش»، در حال «سنجش مهارت دانش‌آموزان در جستجوی پاسخ‌های آماده» باشد.

تهدید بازگشت به کلاس‌های حضوری

نگرانی اصلی ما برای امروز نیست؛ نگرانی برای «فردا» است. ما با نسلی مواجه خواهیم بود که به لحاظ پایه علمی، دچار حفره‌های عمیقی است. اثرات مخرب آموزش مجازی در دوران کرونا، هنوز به عنوان یک زخم التیام‌نیافته در بدنه آموزشی کشور احساس می‌شود. حال تصور کنید زمانی که مدارس بازگشایی شوند، با دانش‌آموزانی مواجه خواهیم بود که سال‌ها عادت به عدم مطالعه کرده و پایه‌های درسی‌شان به جای مفاهیم، بر پایه «جزوه و پاسخ‌های آماده» بنا شده است.

خدا می‌داند که پس از پایان شرایط جنگی و بازگشت به وضعیت عادی، معلمان با چه چالش عظیمی برای پر کردن این شکاف‌های آموزشی مواجه خواهند بود. اگر امروز فکری به حال «نحوه ارزشیابی» و «کیفیت‌بخشی به آموزش‌های مجازی» نشود، فردا روزی است که باید شاهد نتایج بسیار ضعیف در امتحانات حضوری، افت فاحش در آزمون‌های ملی و سردرگمی دانش‌آموزان در پایه‌های بالاتر باشیم.

آموزش، ستون فقرات آینده کشور است. حتی در شرایط جنگی نیز نباید اجازه دهیم این ستون به دلیل سهل‌انگاری در نظارت بر یادگیری و ارزیابی، فرو بریزد. مسئولان آموزشی باید برای این «فاجعه خاموشِ علمی»، چاره‌ای عاجل و راهکاری عملیاتی بیاندیشند.

صغری محمدی